NAJPREPOZNATLjIVIJI naziv Zrenjanina je - grad na Begeju! Sva pripovedanja o varoši neminovno se vraćaju na njegovu reku, ili ono što je od nje ostalo. U vihorima neizbežnih istorijskih previranja, menjao se Zrenjanin, menjali su se njegovi žitelji, a možda se najprimetnije menjao baš Begej.

Nažalost, mnogi delovi reke više ne postoje. Odavno se od vode iz Begeja ne kuva čuvena banatska supa. Nestali su parobrodi, ribarnice i kafane sa njegovih obala, ugašene plaže, kupanje je danas strogo zabranjeno...

PROČITAJTE JOŠ - Vojvođanske priče: Ćuprije kojih više nema, na potoku koji ne postoji

Industrija je zagadila reku koja već decenijama nije plovna. Ohrabruje, ipak, najava da će agonija Begeja biti prekinuta do 2022. godine, kroz projekat naše i rumunske strane, vredan 14 miliona evra...


PROČITAJTE JOŠ - Vojvođanske priče: Ajfelove kule vraćene na Begej

Grof Klaudijus Florimund Mersi

Zanimljiva i intrigantna je regulacija vodotoka u ovom delu Panonske nizije.

Za prvog vojnog zapovednika - guvernera Tamiškog Banata postavljen je 1720. grof Klaudijus Florimund Mersi.

U to vreme, ravničarski Banat odavao je žalosnu sliku predela sa podivljalim vodotocima i neprohodnim močvarama.

Najvažniji zadatak bio je regulacija reka i isušivanje tih nepreglednih močvara.

Izvorište kod Pojane Ruske u Rumuniji

- Grof Mersi bio je vizionar koji je tadašnji tok Begeja zamislio kao plovni put kojim bi povezao Banat sa svetom, dok je isušene močvarne predele video kao buduću žitnicu Evrope. Ne bez razloga, početak preporoda Banata vezuje se za Mersijevo ime. Zahvaljujući njegovom službovanju u Banatu, isušene su mnoge močvare i pretvorene u plodne njive. Udaranjem temelja i izgradnjom kanala Begej, započela je regulacija toka Begeja, osnovana nova naselja i omogućen nagli razvoj područja - kaže za “Novosti” Branislav Milić, etnolog i konzervator u zrenjaninskom Zavodu za zaštitu spomenika kulture.

Begej često plavio grad

Iako je opstanak u ravnici u velikoj meri zavisio od uređenosti vodenih tokova, ovo je doskora bila jedna od nepravedno zapostavljenih tema. Baš zahvaljujući Miliću, u Zrenjaninu je nedavno održan skup o regulaciji Begeja kroz vekove. Omogućeno je da se javnost upozna sa izuzetnim podvizima vrsnih inženjra i hiljadama bezimenih, koji su tokom minula tri veka učestvovali u stvaranju današnjeg refelja Banata.

Radovi na rečnom koritu 1912.

- Prvi korak na regulaciji vodenih tokova u Banatu učinjen je na planinskom delu Begeja, od današnjeg mesta Fađeta u Rumuniji, do Temišvara. Po nalogu grofa Mersija iskopano je novo korito, kako bi se iskoristio prirodan pad reke radi dopremanja drva za ogrev i građu iz dubokih šuma u Karpatima. Radovi su trajali od 1728 do 1734, a zatim je do 1753. sledilo povezivanje Temišvara sa V. Bečkerekom, i dalje sa Tisom i Dunavom - opisuje Milić, iznoseći podatak da je planove za izgradnju kanala i brana izradio inženjer Maksimilijan Fremo, koji je na poziv carice Marije Terezije stigao u ove krajeve, a pomoćnici su mu bili inženjeri Štejndlejn i Kostka.

Radovi na koritu početkom 20. veka

Regulacionim radovima tokom 18. veka na srednjem delu toka stvoreni su uslovi za plovidbu od Temišvara do Ečke, dok je donji deo toka Begeja, od Ečke do ušća, bio i dalje nesiguran, čak i opasan za plovidbu. Početkom 19. veka najkritičniji bio je deo oko Bele močvare, danas poznat kao Carska bara. Tu se Begej razdvajao u nekoliko manjih tokova i gubio u vodama močvare, koja je u kišnim vremenima postajala nepouzdan plovni put.

Vodonoše sa Begeja, kraj 19. veka

- Srpske graničarske jedinice u prvoj deceniji 19. veka izvele su jedinstven podvig usmerivši tok Begeja kroz Belu močvaru u veštačko korito napravljeno od pletenog pruća, između Ečke i Perleza, u dužini od četiri kilometra - iznosi Milić, podsećajući da su najobimniji i najstručniji radovi na regulaciji izvedeni u prvoj deceniji 20. veka, kada je izgrađeno i sedam ustava i brodskih prevodnica - pet na našoj strani reke i dve u Rumuniji.

Na Begej - po vodu, krajem 19. veka


U stvari, za potrebe plovidbe u Banatu, od 1902 do 1914. sprovedeno je kanalisanje Begeja, čime je Vojvodina dobila treći veštački plovni put u dužini od 115 km, a proteže se od Temišvara do ušća Begeja u Tisu, kod Titela. Redovan rečni saobraćaj uspostavljen je 1914, a šezdesetih godina 20. veka, izgradnjom modernog hidrosistema DTD, prestala je potreba za prevodnicama u Titelu i Ečki, a podignuta nova kod Stajićeva. Tom prilikom, rekonstruisan je tok Begeja i kod Kleka do ušća u Tisu. Ovaj plovni put tada je dobio novi kvalitet, omogućivši na toj deonici dvosmernu plovidbu za objekte do 1.000 tona nosivosti.

Veslači na Begeju 1919.


- Zaštitom brojnih hidrotehničkih građevina na celom toku Begeja - nasipi, crpne stanice, ustave, brodske prevodnice - sačuvani su od zaborava. Istovremeno, budućim pokolenjima ostavljeni su kao materijalni dokaz o tadašnjim tehničkim dostignućima - predočava za “Priče” Milić, iznoseći zadovoljstvo što su u temišvarskom i zrenjaninskom Istorijskom arhivu sačuvane dragocene zbirke karata, mapa i planova regulacije Begeja, kao i bogat bibliotečki fond.

Kupačice na Begeju 1911.


TRI REČICE STOPLjENE U BEGEJ

BEGEJ izvire u karpatskom području kod Pojane Ruske u Rumuniji i protiče Banatom kao leva pritoka Tise. Nastaje stapanjem tri manja rečna vodotoka - Berekso, Njarad i Jer. Uliva se u Tisu, kod Titela. Reka je duga 254 km, od toga je 76 km u Srbiji. Od Temišvara do Zrenjanina i dalje do ušća, pretvorena je u plovni, tzv. Begejski kanal, koji je od 1959. zatvoren za međunarodnu plovidbu zbog nesuglasica tadašnje Jugoslavije i Rumunije. Veruje se da ime potiče od reči “bek”, koja u nekim slovenskim jezicima znači potok. A, možda Begej - zbog hirovitog toka i “beganja” vode, kako Lale kažu za bežanje...

Razglednica Zrenjanina 1904.

AJFEL I ĆUPRIJA

OD 10 mostova koji spajaju obale Begeja u Zrenjaninu, jedan je posebno zanimljiv. Viseći pešački, izgrađen 1962. služio je do 1985. godine, kada se zbog preusmeravanja reke našao na suvom, pa danas kao takav predstavlja pravu gradsku atrakciju. Najpoznatiji je bio Veliki gvozdeni most, iz pesme “Četiri konja debela”, nazvan “Bečkerečka ćuprija”. Navodno, projektovan je u birou slavnog Gistava Ajfela, srušen 1969. i još budi nostalgična sećanja.

Motiv sa Begeja početkom 20. veka

PAROBRODI KAO NA MISISIPIJU

U DRUGOJ polovini 19. veka prizori sa Begeja kojim su plovili parobrodi podsećali su na one sa Misisipija. Prvi parobrod pojavio se na Begeju 7. maja 1860. i zvao se “Propeler 6”, a pozdravilo ga je mnoštvo Bečkerečana. Trinaest godina kasnije, iz Temišvara su naručena dva parobroda, radi uspostavljanja redovne putničke linije Tevišvar - V. Bečkerek. Do ostvarenja ove ideje došlo je tek 1878, kada je kod “Kasine” 20. septembra pristao prvi mali parobrod “Eržebet”, za 30 putnika, a do Temišvara plovio sedam sati.


Karta regulacije